Veertig jaar gelede, in April 1986, het die Chernobyl ramp ‘n radioaktiewe pluim oor Europa gestuur en ‘n veel gevaarliker mislukking as ‘n gebrekkige reaktorontwerp blootgelê. Dit het onthul wat gebeur wanneer ‘n stelsel afhanklik raak van die onderdrukking van die waarheid.

Wat gevolg het, was ‘n tegniese krisis én ‘n krisis van eerlikheid, verantwoordbaarheid en leierskap. Vier dekades later, met Suid-Afrika wat weer plaaslike regeringsverkiesings nader, bly die lesse van Chernobyl ongemaklik relevant.

Die Russiese wetenskaplike Valery Legasov se refleksies lê die masjinerie van verberging bloot. Twee idees staan uit. Eerstens, dat die mag van ‘n stelsel dikwels nie op die werklikheid berus nie, maar op die persepsie van sy sterkte. Tweedens, dat elke leuen ‘n koste dra en vroeër of later word daardie koste betaal.

In vandag se politieke omgewing word daardie persepsie toenemend deur sosiale media gevorm. Platforms wat eens as instrumente van demokratiese deelname beskou is, het ruimtes geword waar narratiewe gekonstrueer en herhaal word totdat dit die waarheid blyk te wees. Selfverklaarde politieke en gemeenskapsaktiviste vorm nou openbare diskoers, dikwels met groot aanhang en sterk vermeende gesag.

Tog is hierdie gesag nie altyd gegrond op bewyse of verantwoordbaarheid nie. Dit is dikwels gebou op sigbaarheid, herhaling en gehoorbelyning. Komplekse realiteite word gereduseer tot eenvoudige bewerings, en ongemaklike feite word geïgnoreer of hervorm om by ‘n voorkeurnarratief te pas. Met verloop van tyd vervaag die grens tussen feit en mening, en persepsie begin stol tot aanvaarde “waarheid”.

Sosiale media skep diskoers

Dit weerspieël, in moderne vorm, die logika wat die Sowjet-stelsel onderhou het. Die stabiliteit daarvan het afgehang van die handhawing van ‘n beeld van beheer. Toe daardie beeld bedreig is, was die reak- sie beskerming van die narratief. Inligting is bestuur, teenkanting ontmoedig, en die werklikheid aangepas om die skyn van stabiliteit te bewaar.

‘n Soortgelyke dinamika is sigbaar in vandag se politieke diskoers. Wanneer narratiewe uitgedaag word, is die reaksie dikwels nie betrokkenheid nie, maar eskalasie. Kritici word verwerp, opponerende sienings aangeval, en alternatiewe bewyse in diskrediet gebring. Dit vloei oor in vyandigheid op sosiale media, waar beledigings en haatgedrewe taal gebruik word om diegene wat narratiewe bevraagteken, stil te maak. Meningsverskil word nie meer as demokratiese deelname behandel nie, maar as iets wat gestraf moet word. Waargenome mag word nie deur waarheid gehandhaaf nie, maar deur narratiewe konformiteit met digitale aggressie af te dwing.

Die gevaar is nie net waninligting nie, maar hoe diep dit die interpretasie van die werklikheid vorm. Wanneer kiesers herhaaldelik aan selektiewe inligting blootgestel word, beïnvloed dit besluitneming. Met verloop van tyd word diepgewortelde narratiewe bestand teen bewyse, selfs wanneer werklike uitkomste dit weerspreek.

Toets bewerings teen uitkomste

‘n Plaaslike regering bied ‘n illustrasie van hierdie gaping tussen narratief en werklikheid. Dienslewering is tasbaar, paaie, water, sanitasie, vullisverwydering, maar openbare debat dryf dikwels weg van hierdie meetbare uitkomste na mededingende bewerings oor blaam en lojaliteit. Sosiale media versterk hierdie narratiewe en gee prominensie aan stemme wat nie altyd aanspreeklik vir hulle bewerings nie.

Die les uit Chernobyl is ook dat stelsels misluk wanneer leuens onbetwis gelaat word. In ‘n demokrasie berus die verantwoordelikheid vir daardie uitdaging by die burgers. Kiesers bepaal watter narratiewe legitimiteit kry en watter verwerp word.

Soos plaaslike regeringsverkiesings nader kom, is die vraag nie net watter party om te ondersteun nie, maar watter weergawe van die werklikheid om te aanvaar. Dit vereis dat ons verder as die geraas van sosiale media kyk en bewerings teen waarneembare uitkomste toets.

Chernobyl herinner ons daaraan dat die werklikheid nie onbepaald verborge bly nie. Hoe langer dit geïgnoreer word, hoe groter is die uiteindelike koste. Die stembus bied ‘n oomblik van regstelling, maar slegs as dit deur ‘n helder lesing van die werklikheid ingelig word. As persepsie steeds swaarder weeg as die waarheid, duur die siklus voort en die koste hoop op.

Uiteindelik berus die mag van enige politieke stelsel nie net op wat dit beweer waar te wees nie, maar op wat mense bereid is om te glo. Die uitdaging vir kiesers is om te verseker dat geloof op die werklikheid gegrond is.

◘ Coetzee is ‘n senior lektor, fakulteit krygskunde, Universiteit Stellenbosch.