Dr. Martin Luther King Jr. het op 28 Augustus 1963 in sy beroemde “I have a dream”-toespraak gesê: “Ek droom dat my vier klein kindertjies eendag in ‘n nasie sal woon waar hulle nie volgens die kleur van hul vel beoordeel sal word nie, maar volgens die inhoud van hul karakter.”

In baie opsigte het hierdie sentiment die aspirasies weerspieël wat Suid-Afrika se demokratiese oorgang in 1994 vergesel het. Die visie van die Reënboognasie was gegrond op die ideaal van ‘n nie-rassige samelewing waarin burgerskap, ­geleentheid en politieke deelname nie deur ras bepaal sou word nie.

Vandag lyk dit egter dikwels asof ras weer die dominante lens geword het waardeur baie kwessies geïnterpreteer word. Politieke leiers, aktiviste en kommentators raam gereeld debatte rondom ras en identiteit. In baie gevalle word ras aangebied as die primêre verduideliking vir beide historiese en huidige uitdagings. Hierdie tendens staan in kontras met die visie van ‘n nie-rassige Suid-Afrika wat soveel mense in 1994 geïnspireer het.

Opnamebewyse bied egter ‘n meer genuanseerde prentjie. Volgens Afrobarometer (2026) meen vier uit tien Suid-Afrikaners (40%) dat politieke partye verdelend is, ­teenoor 25% in 2011. Hoewel 80% sê hulle sal bure van ander etniese groepe verwelkom of nie omgee nie, vertrou minder as vier uit tien mense iemand van ander etniese groepe. Terselfdertyd identifiseer meer Suid-Afrikaners hulself sterker met hul etniese gemeenskappe. Meer as ‘n kwart (26%) van volwassenes identifiseer nou sterker met hul etniese groep, teenoor net 7% in 2011.

Die prentjie is egter nie geheel negatief nie. Die Instituut vir Rasseverhoudinge het in 2025 bevind dat 84% van respondente saamstem dat Suid-Afrika se verskillende rassegroepe mekaar vir vooruitgang nodig het.

Hierdie bevindings dui daarop dat gewone Suid-Afrikaners dikwels meer prakties en oopkop is as wat politieke retoriek laat blyk.

Die meeste burgers erken die belangrikheid van samewerking en wedersydse afhanklikheid oor rasse- en etniese grense heen. Tog dui die data ook op ‘n herlewing van identiteitsgebaseerde politiek.

Die geskiedenis toon dat wanneer politiek op ras, etnisiteit of identiteit fokus ­eerder as gedeelde burgerskap en gemeenskaplike belange, samelewings dikwels meer gepolariseer raak. Meningsverskille word dan maklik as konflikte tussen groepe geïnterpreteer eerder as verskille van mening. Vertroue maak plek vir agterdog, en konstruktiewe debat kan plek maak vir woede en verdeeldheid.

Nog ‘n risiko is dat komplekse sosiale en ekonomiese uitdagings tot eenvoudige groepgebaseerde narratiewe gereduseer word. Dit kan die openbare debat verskraal en politieke belange bo die breër nasionale belang plaas.

Terwyl Suid-Afrikaners voorberei vir die komende plaaslikeregerings-verkiesing, staan kiesers voor ‘n belangrike keuse: Wil ons ‘n Suid-Afrika hê waarin politiek toenemend deur ras en identiteit gedefinieer word, of een waarin individue beoordeel word volgens hul karakter, waardes en bydraes tot die samelewing?

Die erkenning van die gevare van identiteitspolitiek beteken nie dat ons Suid-Afrika se pynlike geskiedenis of voortgesette ongelykhede ignoreer nie. Ons verlede moet erken en hanteer word. Ons kan egter nie ‘n verenigde toekoms bou deur voortdurend terug te keer na die verdeeldheid van die verlede nie. Die uitdaging is om te verseker dat ons toekoms gedefinieer word deur gedeelde burgerskap, wedersydse respek en ‘n gemeenskaplike doel.

Suid-Afrika se grootste prestasies het gekom wanneer sy mense verder as ras gekyk en hul gemeenskaplike menslikheid erken het. Om te verseker dat politiek verenig eerder as verdeel, bly een van die land se grootste uitdagings.

In baie opsigte bly dit die onvoltooide belofte van 1994 en die blywende droom wat Martin Luther King Jr. meer as ses dekades gelede uitgespreek het.

• Dr. Coetzee is ‘n senior lektor by die Fakulteit Krygskunde, Universiteit Stellenbosch.