Suid-Afrika se munisipale verkiesingsuitslae oor die afgelope twee dekades toon ‘n duidelike en versnellende verskuiwing: van dominante partybeheer na ‘n gefragmenteerde, mededingende en koalisie-gedrewe politieke stelsel. Die data van 2000 tot 2021 toon nie net geleidelike verandering nie, maar ook ‘n strukturele transformasie in hoe plaaslike regering betwis en regeer word.
In 2000 het die African National Congress (ANC) 59% van die stemme verseker en 159 munisipaliteite volledig beheer. Teen 2006 het hierdie oorheersing versterk, met steun wat tot 65,7% gestyg het en beheer wat tot meer as 200 munisipale rade uitgebrei het. In hierdie stadium was opposisiepartye streeksgekonsentreerd en beperk in hul vermoë om nasionaal uit te daag.
Die eerste betekenisvolle tekens van verandering het in 2011 na vore gekom. Alhoewel die ANC steeds 61,95% van die stemme behou het en 202 munisipale rade beheer het, het opposisiegroei meer sigbaar geword. Die Demokratiese Alliansie (DA) het sy nasionale aandeel tot byna 24% verhoog en sy munisipale voetspoor uitgebrei. Kleiner wegbreekpartye het ook begin om ANC-steun weg te skaaf, wat vroeë fragmentasie aandui. Die ware keerpunt het in 2016 gekom.
Die ANC se stem het skerp gedaal tot 53.91%, en nog belangriker, dié party het algehele beheer verloor oor belangrike metropolitaanse munisipaliteite, insluitend Johannesburg, Tshwane en Nelson Mandelabaai. Hierdie metropolitaanse munisipaliteite het onbesliste rade geword, wat koalisiebestuur op groot skaal ingestel het. Nasionaal was 29 munisipaliteite onbesliste rade – byna dubbel die vorige vlakke.
Die opkoms van die Ekonomiese Vryheidsvegters (EFF), met 8.19% van die stemme, het die politieke dinamika fundamenteel verander. Die EFF het ‘n koningmaker in baie rade geword en bepaal watter groot party kon regeer. Dit het die begin van ‘n nuwe era gemerk, waarin verkiesingsuitslae nie meer direk tot beheer van partye vertaal kon word nie. Teen 2021 is hierdie oorgang ten volle gekonsolideer. Die ANC se stemaandeel het vir die eerste keer in enige verkiesing onder 50% gedaal – tot 45.94%. Volledige beheer het dramaties afgeneem tot 114 munisipaliteite, terwyl die aantal onbesliste rade tot 64 gestyg het. Dit beteken dat ongeveer een uit elke vier rade tans koalisies benodig om te funksioneer.
kleiner partye groei
Opposisiepartye het ook beperkings in die gesig gestaar. Die DA se steun het tot 21.15% gedaal, en sy meerderheidsbeheer het tot 11 rade verminder. Die EFF het verder gegroei tot 10.38%, wat sy invloed in koalisie-onderhandelinge versterk het. Intussen het nuwe toetreders soos ActionSA bygedra tot die fragmentasie, veral in stedelike gebiede.
Op ‘n nasionale vlak het die raadsetelgetalle hierdie verskuiwing weerspieël. Die ANC het 4 545 uit ongeveer 8 794 setels gekry, gevolg deur die DA (1 484), EFF (980) en Inkatha Vryheidsparty (IFP, 544). Terwyl die ANC die grootste party gebly het, is sy oorheersing aansienlik verminder.
Die resultate op wyksvlak bied selfs dieper insig in hierdie veranderinge. Wyke is krities omdat hulle direkte, gemeenskapsvlak-belange en -mededinging verteenwoordig en koalisie-hefboomwerking vorm.
In 2021 het die ANC steeds die meerderheid van die wyke nasionaal gewen, maar met skerp verminderde marges. Baie voorheen “veilige” gebiede het mededingend geword, en in sommige gevalle is hulle verloor.
In Gauteng, die ekonomies be- langrikste provinsie, het die ANC meer as 680 000 stemme verloor in vergelyking met 2016 – ‘n afname van 42% – wat sy aandeel tot slegs 35,5% verminder het. Die DA het ook aansienlike steun verloor. Hierdie verliese is nie bloot tussen groot partye oorgedra nie, maar eerder versprei oor kleiner partye en nuwe toetreders. ActionSA se debuut was veral opmerklik. Deur meer as 10% van die stemme in Gauteng te wen, het dié party ‘n unieke vermoë getoon om steun in beide dorps- en voorstedelike gebiede te lok. Hierdie dubbele aantrekkingskrag het tradisionele stempatrone ontwrig en bygedra tot die erosie van oorheersing deur beide die ANC en DA.
In KwaZulu-Natal het die resultate ‘n ander dinamiek weerspieël. Die IVP het grond herwin, veral in landelike munisipaliteite, en sy teenwoordigheid op wyksvlak ten koste van die ANC uitgebrei. Dit het die voortgesette belangrikheid van streekspolitieke identiteite beklemtoon.
meer onafhanklikes op rade
Nog ‘n belangrike resultaat was die opkoms van onafhanklike kandidate. In 2021 het onafhanklikes 51 raadsetels gewen – die hoogste getal tot nog toe. Alhoewel dit steeds klein in algehele terme is, dui dit op groeiende kiesersbereidwilligheid om partystrukture heeltemal te omseil wanneer plaaslike verteenwoordiging as ondoeltreffend beskou word.
‘n Sleutelpatroon oor verskeie provinsies heen was dat dalende ANC-steun dikwels kiesersonthouding (wegbly) weerspieël het, eerder as direkte oorskakeling na ander partye. In baie wyke het die totale aantal ANC-stemme aansienlik gedaal, selfs waar die party beheer behou het. Dit dui op ontevredenheid wat uitgedruk is deur ontkoppeling eerder as herbelyning.
Die implikasies van hierdie resultate is betekenisvol vir regering. Die toename in onbesliste rade het onstabiliteit in baie munisipaliteite meegebring, met gereelde veranderinge in leierskap, asook probleme met die goedkeuring van begrotings en die implementering van langtermynprojekte. Terselfdertyd het groter mededinging verkiesings meer op diensleweringsprestasie laat fokus, met kiesers meer bereid om onderprestasie te straf.
As ons vorentoe kyk, na 2026 se munisipale verkiesing, is die trajek duidelik. Die langtermyn-afname in dominante partybeheer, gekombineer met die voortgesette opkoms van kleiner partye en onafhanklikes, dui op verdere fragmentering. Die nasionale verkiesingsuitslae van 2024 – waar die ANC tot onder 40% gedaal het – versterk hierdie tendens.
Suid-Afrika se plaaslike politieke stelsel het ‘n nuwe fase betree. Verkiesings gaan nie meer daaroor om beheer te bevestig nie, maar om dit te onderhandel. Die data toon ‘n stelsel wat meer mededingend, meer kompleks en minder voorspelbaar is as op enige stadium sedert 1994.
Die resultate is duidelik: die era van enkelparty-oorheersing is verby, en koalisiepolitiek is nou die bepalende kenmerk van plaaslike regering.
◘ Databron: Onafhanklike Verkiesingskommissie van SA (OVK).
