VRYSTAAT – Nie ‘n enkele Vrystaat-munisipaliteit het ‘n skoon oudit in die finansiële jaar 2024-25 behaal nie, volgens die jongste gekonsolideerde plaaslike regeringsouditverslag wat deur ouditeur-generaal Tsakani Maluleke vrygestel is.
Die provinsie, saam met North West, hou die rekord vir nul skoon ouditte, aangedryf deur sistemiese finansiële nood, ineenstortende infrastruktuur en swak administratiewe nakoming.
Nasionaal het slegs 39 munisipaliteite (15%) skoon ouditte behaal, af van 41 die vorige jaar. Maluleke het gewaarsku dat munisipaliteite beperkte vordering gemaak het om oudituitkomste oor die afgelope vier jaar te verbeter.
Die ouditte van twee Vrystaat-munisipaliteite is aanvanklik tot verby die wetlike sperdatum vertraag: Nala, wat later met ‘n gekwalifiseerde mening voltooi is, en Maluti-A-Phofung. Die Vrystaat was een van die stadigste provinsies om op kennisgewings van wesenlike onreëlmatighede deur die ouditeur-generaal se kantoor te reageer.
Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit, die ekonomiese sentrum van die provinsie, het weer eens nie ‘n skoon oudit behaal nie. Die metro het slegs 50% van sy diensleweringsdoelwitte bereik en ly steeds onder groot Eskom-agterstande en swak kontraktoesig. Mangaung het R18,4 miljoen aan ouditkonsultante bestee sonder enige verbetering in oudituitkomste.
Armand Cloete van die VF Plus sê die ouditeur-generaal het weereens die Vrystaat uitgelig het as een van die swakste presterende provinsies in die land wat munisipale bestuur en finansiële beheer betref.
Die nasionale finansiële situasie bly benoud. Tans is 51% van munisipaliteite (123) tegnies bankrot, met laste wat bates oorskry, terwyl 72% (174 munisipaliteite) ernstige en volgehoue kontantvloei-uitdagings in die gesig staar. Ongeveer 116 munisipaliteite (45%) het nie-befondsde begrotings goedgekeur en ‘n bedrae van R288 miljard aan uitgawes verbind sonder die middele om dit te finansier.
Nalatigheid en wanbestuur het gelei tot waterverliese van R14,7 miljard en elektrisiteitsverliese wat R21 miljard in 2024-25 oorskry het. Munisipaliteite het R1,6 miljard bestee aan konsultante om finansiële state saam te stel, maar 61% van diegene wat konsultante gebruik het, het steeds state met wesenlike foute ingedien.
Onreëlmatige besteding van 2021-22 tot 2025 het R145 miljard bereik, met R40,14 miljard wat slegs in 2024-25 aangegaan is. Slegs 16% van munisipaliteite het aan statutêre vereistes vir gesonde finansiële en begrotingsbestuur voldoen.
Die ouditeur-generaal het 23 wesenlike onreëlmatighede geïdentifiseer wat gelei het tot totale verliese van R1,48 miljard oor die afgelope jaar, wat die kumulatiewe finansiële verliese uit materiële onreëlmatighede tot R10,2 miljard bring.
Gedurende die jaar onder hersiening is die eerste skuldsertifikaat uitgereik, wat ‘n rekeningkundige beampte by die Ngaka Modiri Molema distrikmunisipaliteit in Noordwes verplig het om R4,62 miljoen terug te betaal vir oorbetaling van waterdienste. Nog 76 munisipale amptenare is na openbare liggame verwys vir ondersoek.
Ten spyte van die algehele swak prestasie het Maluleke positiewe ontwikkelings uitgelig. Munisipaliteite met herhaalde afgekeurde ouditopinies het tot agt gedaal van 15 die vorige jaar. Ongekwalifiseerde ouditopinies het tot 61% toegeneem, soortgelyk aan vlakke wat laas in 2015-16 bereik is. Die tydige indiening van finansiële state het 98% bereik, die hoogste vlak op rekord.
Met plaaslike regeringsverkiesings wat vir November geskeduleer is, het Maluleke hoëgehalte inlywingsprosesse vir nuwe raadslede en stabiliteit in goed presterende administrasies aangemoedig.
LEES OOK: Wes-Kaap munisipaliteite staan kop bo water uit by nasionale toekennings
