Onderstepoort Biological Products (OBP), Suid-Afrika se staatsentiteit vir entstofvervaardiging, het slegs 62% van sy teikens vir 2024/25 behaal en ’n inkomste-tekort van R100 miljoen aangeteken, volgens die jongste jaarverslag wat hierdie week aan die Portefeuljekomitee oor Landbou voorgelê is.
Die verslag bevestig wat landboukundiges reeds maande lank vrees: die volledige ineenstorting van die land se kapasiteit om noodsaaklike diereentstowwe te vervaardig, met verwoestende gevolge vir boere wat reeds swaar kry weens die voortdurende bek-en-klouseer-krisis.
Wins daal, produksie kwyn
OBP se wins het drasties gedaal vanaf R231 miljoen in 2023/24 tot R186 miljoen in die afgelope finansiële jaar, terwyl entstofproduksie met 24% afgeneem het. Die entiteit het weereens ’n gekwalifiseerde ouditmening ontvang met vier onopgeloste bevindings.
“Hierdie is nie bloot administratiewe probleme nie – dit beteken minder entstowwe, swakker siektebeheer en groter verliese vir boere,” het die Suid-Afrikaanse Agri-Inisiatief (SAAI) in ’n verklaring gesê.
Bestuurskrisis diep gewortel
Vir meer as ’n dekade word OBP geknel deur swak bestuur en verouderde infrastruktuur. Die entiteit het steeds geen permanente uitvoerende hoof of finansiële hoof nie, en beskik nie oor Good Manufacturing Practice (GMP)-sertifisering nie – ’n kritieke vereiste vir entstofvervaardiging.
Kommerwekkend is dat noodsaaklike toerusting wat reeds in 2018 aangekoop is, nog steeds nooit gebruik is nie, terwyl geld steeds gemors word aan wanbestuurde kontrakte.
Plattelandse ekonomieë ly
Die staat se onvermoë om noodsaaklike entstowwe te vervaardig en te versprei laat plattelandse ekonomieë kwesbaar en hou uitvoerverbod in stand wat die landbousektor miljarde rand kos.
SAAI beskryf die situasie as ’n “nasionale skandaal” en doen ’n beroep op dringende ingryping.
Oproep tot hervorming
Die landbou-organisasie eis die onmiddellike aanstelling van bekwame leierskap by OBP, ’n onafhanklike ondersoek na die entiteit se bedrywighede, en die ernstige oorweging van publiek-private vennootskappe of gedeeltelike privatisering.
“Die Parlement moet ’n ondersoek loods na die Departement van Landbou se hantering van OBP, die herhalende ouditmislukkings en die gevolglike ineenstorting van dieregesondheidsbeskerming,” het SAAI in die verklaring gesê.
Die organisasie het belowe om met die Parlement, die Ouditeur-Generaal en landbouvennote saam te werk om dringende hervorming te eis wat entstofsekerheid herstel en die lewensbestaan van Suid-Afrikaanse boere beskerm.
Nasionale risiko
Volgens SAAI bedreig die Departement van Landbou se versuim om behoorlike toesig te hou nou beide voedselsekuriteit en ekonomiese stabiliteit, met Suid-Afrikaanse boere wat die prys betaal vir jare se verwaarlosing en burokratiese traagheid.
Die krisis by OBP word gesien as simptomaties van breër probleme in staatsbeheerde entiteite, met die gevolge wat direk op boerdery-gemeenskappe neerkom wat reeds onder geweldige druk verkeer.
LEES OOK: Krisis in SA vleisbedryf met uitbraak van bek-en-klouseer, maar Wes-Kaap veesektor bly beskerm
