Onder die Suidelike hemelruim: Sterrekyk bring hoop vir Suid-Afrikaners se geestesgesondheid

Met geestesgesondheidskwessies wat in Suid-Afrika aan die toeneem is, het navorsers van die Universiteit Stellenbosch (US) en die Internasionale Sterrekundige Unie se kantoor vir Sterrekunde vir Ontwikkeling (IAU OAD) hulle tot die naghemel vir moontlike verligting gewend. Ondersoek word in ’n baanbrekersprojek ingestel na hoe sterrekyk nie net stres kan verminder nie, maar ook gemoedstoestand verbeter en sosiale bande versterk.

Die projek, getiteld Astronomie vir geestesgesondheid, is die eerste van sy soort in Suid-Afrika. Die navorsingspan staan onder die leiding van prof. Lynn Hendricks, dr. Therese Fish en Nikki Thomas (US), asook Dominic Vertue, dr. Charles Takalana en Kevin Govender (IAU-OAD). Benewens hul fokus op vernuwende benaderings tot geestesgesondheid, gee hulle spesifiek aandag aan die uitwerking wat sterrekyk-ervarings op emosionele welstand het.

Met byna 40% van Suid-Afrikaners wat tans simptome van depressie of angs toon, bestaan ’n dringende behoefte aan toeganklike ondersteuning. Die span toets verskeie gestruktureerde sterrekyksessies – van gemeenskapsbyeenkomste tot oornag-wegbreke – as moontlike hulpmiddel. Hul benadering is geskoei op Kaplan se Aandagherstelteorie, wat beweer dat natuurlike omgewings – en spesifiek ontspanne sintuiglike stimuli – die mens help om van geestelike uitputting te herstel. Die uitgestrektheid en stilte van die nagruim bied wat wetenskaplikes “sagte fassinasie” noem, waardeur die geestelike gemoedsrus bevorder word.

Internasionale navorsing toon dat ontsagwekkende ervarings, soos om die Melkweg of Saturnus se ringe te aanskou, sekere breingedeeltes aktiveer, kortisolvlakke verlaag en ’n toestand van kalmte bewerkstellig. Die sogenaamde “oorsigeffek” – bekend uit die getuienisse van ruimtevaarders wat die aarde vanuit die ruimte beskou – wek by mense gevoelens van kalmte, dankbaarheid en samehorigheid. Die navorsers probeer om hierdie gevolg nader aan gewone mense te bring – onbeskaamd onder die Suid-Afrikaanse sterrehemel.

Veertien gesinne van uiteenlopende agtergronde het onlangs aan ’n begeleide sterrekunde-naweek in Sutherland deelgeneem. Hier, in een van die wêreld se donkerste nagruimtes en die tuiste van die Suid-Afrikaanse Groot Teleskoop (SALT), het deelnemers nie slegs hemelliggame waarneem nie, maar ook in betekenisvolle geselskap en met nadenke aan gesprekke langs die vuur deelgeneem. Die voorlopige bevindings is positief: Binne 24 uur ná die sterrekyk-geleentheid het deelnemers laer vlakke van angs en depressie vermeld, asook ’n verbeterde gemoedstoestand. Veelvuldige deelnemende gesinne het nie net onderlinge samehorigheid genoem nie, maar ook “geestelike wydheid” – die gevoel van ruimte in die gedagtes om emosies en inligting beter te verwerk.

Een deelnemer het gesê: “Ek sien steeds die Melkweg wanneer dinge swaar voel. Dit herinner my daaraan dat my probleme nie oneindig is nie.”

Volgens dr Fish, vise-dekaan vir kliniese dienste en sosiale impak by die US, vul hierdie benadering ’n belangrike leemte: “Ons skep nuwe maniere vir mense om genesing buite kliniese omgewings te vind; gesinne vind nie net mekaar nie, maar ook ’n gevoel van samehorigheid met die omgewing en hul menswees.”

Kevin Govender, ’n direkteur van die OAD, sê: “Sterrekunde het mense nog altyd laat wonder. Nou sien ons dit kan ons ook help om saam en rustig onder dieselfde hemel tot rus te kom.”

Sterrekyk is veral waardevol in gebiede met beperkte toegang tot gesondheidsorg. Dit is kosteloos, kultureel universeel en benodig minimale hulpmiddels.

Die navorsing strek tot 2029, met planne om jongmense te betrek, die projek na stedelike gebiede uit te brei en verdere sielkundige en fisiologiese metings te doen. Die voorlopige uitslae sal teen die einde van 2025 bekendgestel word.

Die projek is deur die Sosiale-, gedrags- en opvoedkundige navorsingsetiekkomitee van die Universiteit Stellenbosch goedgekeur.

Met die sterre as hul begeleiding hoop die span om nuwe lig te werp op die hantering van geestesgesondheid in Suid-Afrika – een vonkel op ’n keer.

LEES OOK: Wêreldselfdoodvoorkomingsdag 2025: Die gevare van die kletsbot-era