“Ek dink ons is amper daar.”
Só waarsku Lebogang Ramafoko, die direkteur van Corruption Watch, oor Suid-Afrika se gevaarlike nabyheid aan ’n sogenaamde mafiastaat waarin die polisie eerder die onderwêreld as gewone burgers dien.
Hoewel Ramafoko beklemtoon dat Suid-Afrika nog nie ’n mafiastaat is nie, skets die getuienis voor die Madlanga-kommissie, saam met ander korrupsie-ondersoeke en strafsake, volgens kenners ’n ontstellende prentjie van moontlike magsmisbruik, georganiseerde misdaad en gebrekkige toesig.
Die groter vraag is nie meer bloot wie by ’n bepaalde korrupsiesaak betrokke was nie, maar of die staat steeds die vermoë het om sy eie instellings doeltreffend te ondersoek en aanspreeklikheid op hulle af te dwing.
Ramafoko sê die kommissie illustreer hoe gemeenskappe se klagtes oor probleme binne die polisie in die praktyk manifesteer. “Ons siening is dat ons nog nie die vermoë het om korrupsie op te spoor en summier op te tree nie. Dit maak nie saak in watter sektor jy is nie.”
Wanneer die polisie self onder verdenking kom
Willem Els, ’n voormalige polisieman en misdaadkenner verbonde aan die Security Initiative for Africa (SIA), meen die probleem strek verder as enkele korrupte amptenare.
“Onbevoegdheid is baie wydverspreid in die polisie, maar ek dink die verdwyning van spesifieke hoëprofieldossiere is byna altyd doelbewuste sabotasie – teen ’n prys,” sê Els.
Sy groter waarskuwing is egter dat korrupsie binne kritieke dele van misdaadintelligensie ondersoeke kan ondermyn, inligting kan laat uitlek en korrupte belange kan beskerm.
“As jy na misdaadintelligensie kyk, is dit tans so gekaap dat hulle misdadigers beskerm in plaas van om hulle te jag,” sê Els.
Volgens hom het strategiese dele van misdaadintelligensie oor die afgelope dekade slagoffers van politieke faksiegevegte en die beskerming van korrupte belange geword.
Hy voer aan intelligensie word soms gebruik om politieke binnegevegte te voer, of om dossiere teen hoëprofielfigure te versmoor of op te bou.
Taxibase se rol
Hy waarsku verder dat sekere taxibase se private sekuriteitsnetwerke, volgens sy beoordeling, polisiekantore en provinsiale kommissarisse finansieel kan beïnvloed.
In die uiterste gevalle tree die polisie nie meer as ’n onafhanklike wetstoepasser op nie, maar as ’n private mag wat kartelbelange beskerm, sê hy.
Hy beklemtoon dat nie alle polisielede korrup is nie, maar voer aan dat probleme op leiersvlak die instelling se vermoë om georganiseerde misdaad te beveg, ernstig kan verswak.
“Die gewone konstabel op straat voel verraai,” sê Els.
Hy beskryf ’n situasie waarin lede onder moeilike omstandighede met gebrekkige voertuie en toerusting moet werk, terwyl hulle beweerde korrupsie en misbruik op senior vlak sien.
Ramafoko waarsku eweneens teen die gevaar om die polisie as ’n verlore saak af te skryf.
Daar is volgens haar steeds bekwame, professionele mense binne die diens wat ondersteuning nodig het.
Die sleutel lê in leierskap, deursigtige aanstellings en sterker meganismes vir aanspreeklikheid.
Die politieke verbindingsvraag
Die ondersoek het die verhouding tussen georganiseerde misdaad, private belange en politieke mag verder onder die soeklig geplaas.
Dinsdag, 27 Oktober, het die Madlanga-kommissie ’n kennisgewing ingevolge reël 10.6 aan dr. Bejani Chauke, ’n ANC-NUK-lid en voormalige politieke adviseur van pres. Cyril Ramaphosa, beteken. Die kommissie wil antwoorde hê oor sy verhouding met die oorlede Mpumalanga-taksibaas Jotham “King Mswazi” Msibi en WhatsApp-gesprekke tussen hulle uit 2022 en 2023.
Volgens berigte handel die ondersoek onder meer oor gesprekke wat na bewering staatsveiligheidsinligting en sakebelange raak. Chauke het tien dae gekry om op die kennisgewing te reageer. Die betekenis van die gesprekke en enige moontlike onregmatigheid moet nog vasgestel word. Die kennisgewing is nie op sigself ’n bevinding van skuld nie.
Die politieke dimensie strek ook terug na die Staatsveiligheidsagentskap (SVA). In ’n afsonderlike strafsaak oor die beweerde Project Mayibuye-operasie het ’n hof op 22 Oktober toegang vir die media en publiek tot verrigtinge herstel, onderhewig aan beskerming van sensitiewe intelligensie-inligting.
Die saak behels bewerings dat R12 miljoen aan SVA-fondse in 2015 vir ’n geheime operasie misbruik is om die EFF te infiltreer en politieke opposisie te ondermyn. Thulani Dlomo en Patrick Mshothola, voormalige SVA-amptenare staan tereg op aanklagte wat onder meer bedrog, vervalsing en diefstal insluit. Die bewerings moet in die hof betwis word.
Die EFF het die onthullings veroordeel en die ANC daarvan beskuldig dat staatsinstellings vir partypolitieke doeleindes aangewend is. Die party het aangekondig dat hy strafregtelike klagte en verdere ondersoeke sal aanvra. Dit is die EFF se standpunt; die hof moet bepaal wat die getuienis uiteindelik bewys.
Arrestasies is nie die eindstreep nie
Genl. Fannie Masemola, nasionale polisiekommissaris se aanklagte in verband met die Medicare24-tender is in September teruggetrek nadat die Nasionale Vervolgingsgesag (NVG) bevind het dat daar nie ’n redelike vooruitsig op ’n suksesvolle vervolging was nie. Dit is nie ’n skuldigbevinding of bewys dat korrupsie plaasgevind het nie; dit beklemtoon eerder waarom vervolgingsbesluite op voldoende, toelaatbare getuienis moet berus.
Intussen is sakeman Suliman Carrim Woensdag, 28 Oktober, in Pretoria op borgtog van R100 000 vrygelaat in ’n saak wat verband hou met sy versuim om voor die Madlanga-kommissie te verskyn. Streng voorwaardes is opgelê, waaronder die inhandiging van sy paspoort en gereelde aanmelding by die polisie. Hy bly ook met ’n afsonderlike saak in Musina verbind. Borgtog is nie ’n uitspraak oor skuld nie.
Kaizer Kganyago, nasionale woordvoerder van die NVG, sê die vervolgingsgesag se benadering is om sake op grond van bewyse te bou en onafhanklik op te tree.
“Die uiteindelike maatstaf vir die NVG se sukses sal sy vermoë wees om individue aanspreeklik te hou, ongeag status, invloed of posisie, waar die getuienis vervolging regverdig.”
Hy beklemtoon dat getuienis voor die kommissie nie outomaties ’n hofgereed strafsaak oplewer nie. Ondersoekers moet bewyse insamel, bevestig en bewaar voordat ’n saak suksesvol vervolg kan word.
Die werklike toets lê nog voor
Jeremy Michaels, woordvoerder van die Madlanga-kommissie, sê die ondersoek het reeds tot arrestasies, vervolgings, skorsings en bedankings gelei. Die kommissie ondersoek egter ook die doeltreffendheid van toesigmeganismes en of bestaande wetgewing en institusionele reëlings voldoende beskerming teen misdaadnetwerke bied.
Die finale verslag moet teen 25 Januarie 2027 aan pres. Ramaphosa voorgelê word.
Vir Ramafoko lê die oplossing nie slegs in vervolging nie, maar ook in hervorming: beter beskerming vir fluitjieblasers, deursigtige aanstellings, sterker toesig oor staatsverkryging en voldoende hulpbronne vir onafhanklike ondersoek- en vervolgingsinstellings.