Suid-Afrika is besig om sy strengste stap nog te neem om die onwettige metaalhandel, ter waarde van miljarde rande, te bekamp deur kontanttransaksies vir skrootmetaal te verbied.
Die ingrypende maatreël, wat deur voorgestelde wysigings aan die Wet op Tweedehandse Goedere gedryf word, is daarop gemik om die onnaspeurbare finansiële aansporings wat wydverspreide kabeldiefstal, kragonderbrekings en die vernietiging van infrastruktuur regoor die land aanhits, uit te skakel.
Die stap kom te midde van toenemende druk van plaaslike munisipaliteite en die burgerlike samelewing om metaaldiefstal van ’n geringe eiendomsmisdaad na ekonomiese sabotasie en nasionale veiligheidsmisdrywe te herklassifiseer.
Plaaslike kragonderbrekings: Die Overstrand-krisis
Die werklike menslike en ekonomiese koste van kabeldiefstal het vandeesweek duidelik geword toe ’n groot voorval van diefstal en vandalisme groot dele van die Overstrand-munisipaliteit sonder elektrisiteit gelaat het.
Die ernstige skade aan die netwerk het veroorsaak dat besighede, huishoudings en kritieke munisipale infrastruktuur twee dae agtereenvolgens sonder elektrisiteit was.
Plaaslike munisipale amptenare het berig dat kabeldiefstal in kusgebiede soos Hermanus, Hawston en Fisherhaven ’n kommerwekkende weeklikse verskynsel geword het. Dit dryf herstelkoste tot miljoene rande op en plaas noodsaaklike dienste in gevaar.
Die kragvoorsiener Eskom verloor jaarliks tussen R5 miljard en R7 miljard weens koperdiefstal, terwyl ’n verdere R2 miljard jaarliks bestee word bloot om kabels wat deur vandalisme beskadig is, te vervang.
Transnet het soortgelyke skade ondervind, met koperdiefstal vanaf sy vragspoorlyne wat van 120 km in 2017 tot meer as 724 km per jaar toegeneem het.
Belangrikste veranderinge ingevolge die voorgestelde wetgewing
Die voorgestelde wysigings, wat deur die Burgerlike Sekretariaat vir die Suid-Afrikaanse Polisiediens vrygestel is, stel ingrypende beperkings voor wat daarop gemik is om elke skakel in die skrootmetaalvoorsieningsketting bloot te lê.
Dit sluit verpligte kontantlose transaksies in. Skroothandelaars en herwinners sal streng verbied word om verkopers kontant te betaal. Alle betalings vir beheerde metale sal deur naspeurbare elektroniese bankoorplasings (EFT’s) gedoen moet word.
Herwinners wat metaal by afvalversamelaars aankoop, sal ook ’n amptelike register moet byhou waarin die verkoper se volle wettige naam en geverifieerde identiteitsdokumentnommer aangeteken word.
Buitelandse burgers wat nie oor geverifieerde, wettige permanente verblyfstatus beskik nie, sal outomaties gediskwalifiseer word om ’n tweedehandse-goedere-handellisensie te besit.
Die beheermaatreëls sal nou verder as koper strek om ook goud en chroom in te sluit, met die doel om die onwettige voorsieningskettings wat met onwettige mynbou, oftewel “zama zamas”, verbind word, direk te teiken.
Van diefstal tot ekonomiese sabotasie
Benewens pogings om die geldvloei te beperk, is daar ’n toenemende oproep vanuit die parlement en munisipale leierskap om infrastruktuurdiewe eerder as saboteurs as gewone diewe te behandel.
Daar word toenemend gevra dat oortreders ingevolge die Wysigingswet op Strafregtelike Sake en nasionale veiligheidswetgewing aangekla word, wat verpligte minimumvonnisse van 15 tot 25 jaar kan inhou.
Aanklaers word aangemoedig om aanvalle op kragnetwerke, spoorlyne en waterpompstasies as doelbewuste dade van sabotasie teen die staat te hanteer.
’n Menseregtekrisis
’n Beleidsverslag wat deur die Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie gepubliseer is, het beklemtoon dat kabeldiefstal verder as ekonomiese verliese gestrek het en nou ’n volwaardige menseregtekrisis geword het.
Die totale skade aan die Suid-Afrikaanse ekonomie word tans op R45 miljard per jaar geraam.
Die kommissie het beklemtoon dat wetstoepassers nie slegs op diewe op straatvlak kan fokus wat kabels uit slote sny nie. Daar moet ook sistematies opgetree word teen die groter sindikate, betrokke skrootwerwe en internasionale onwettige finansiële vloei wat voordeel trek uit die vernietiging.
Die Kabinet het die konsepwetsontwerp vir openbare kommentaar goedgekeur, en die Burgerlike Sekretariaat vir Polisiedienste nooi formele kommentaar van inwoners, sake-eienaars en belanghebbendes in die bedryf tot 2 November 2026.