Suid-Afrika gaan dalk uiteindelik ’n formele fiskale anker kry wat die regering tot groter begrotingsdissipline verbind, wanneer Enoch Godongwana, die minister van finansies, Woensdag sy mediumtermyn-begrotingsbeleidsverklaring (MTBPS) ter tafel lê.
Dié moontlikheid kom te midde van toenemende kommer dat die oorlog in die Midde-Ooste, wat oliepryse die hoogte laat inskiet en ekonomiese groei inboet, die tesourie se planne om die staatsfinansies te herstel, soos in die Februarie-begroting uiteengesit, onder druk plaas.
Godongwana sal nietemin na verwagting Woensdag beter begrotingsyfers bekend maak, met sterker belastinginkomste, ’n kleiner begrotingstekort en gunstiger skuldvooruitsigte.
Fiskale anker
Godongwana het in November verlede jaar aangekondig dat die regering verskillende opsies vir ’n fiskale anker oorweeg, met ’n voorkeur vir ’n beginselgegronde raamwerk wat groter parlementêre toesig, deursigtigheid en verantwoordbaarheid moet verseker.
In Februarie het hy onderneem om tydens die MTBPS ’n voorstel vir só ’n raamwerk voor te lê.
Die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) het intussen strenger, numeriese reëls aanbeveel, met ’n tussentydse skuldteiken van 70% van die bruto binnelandse produk (BBP) en ’n langtermynteiken van 60%.
Ekonome verskil egter oor wat Godongwana gaan aankondig. Die Universiteit Stellenbosch se Buro vir Ekonomiese Navorsing (BER) verwag dat die tesourie by ’n beginselgegronde benadering sal hou, terwyl Nedbank-ekonome voorsien dat ’n numeriese reël ingestel kan word wat staatsbesteding aan veranderinge in belastinginkomste koppel.
Wenslysie
Dr. Lerato Ntuli, ekonoom van die batebestuurder Anchor Capital, sê die mini-begroting bied ’n geleentheid om die geloofwaardigheid van Suid-Afrika se staatsfinansies te versterk te midde van ’n aansienlik moeiliker internasionale ekonomiese omgewing.
Boaan Anchor Capital se wenslys is dat die tesourie duidelikheid gee oor die voorgestelde fiskale anker, insluitend meetbare skuld- of bestedingsteikens, die toepassing daarvan en wanneer die wetgewing aan die parlement voorgelê sal word.
Die batebestuurder wil ook hê die tesourie moet sy ekonomiese groeiverwagtinge, inflasie- en rentekoersvooruitskattings hersien om die gevolge van die energiekrisis behoorlik te weerspieël. Die IMF verwag dat oliepryse vanjaar gemiddeld sowat $96 per vat sal beloop, ongeveer 41% meer as verlede jaar.
Anchor Capital vra ook dat enige plaasvervanger vir die maatskaplike noodtoelaag, wat in Maart 2027 verstryk, bekostigbaar en volhoubaar befonds word.
Begrotingsvooruitsigte
Verdere prioriteite sluit in die beskerming van infrastruktuurbesteding, vinniger strukturele hervormings en groter deursigtigheid oor die finansiële risiko’s wat staatsbeheerde ondernemings inhou.
Johann Els, hoofekonoom van PSG Financial Services, verwag dat belastinginkomste die Februariebegroting se ramings van minstens R50 miljard kan oorskry, “wat ’n beduidende verbetering is op die syfers in die Februariebegroting”.
Volgens Els kan die begrotingstekort gevolglik van die geraamde 4% in Februarie tot sowat 3,5% van die BBP daal, terwyl die primêre begrotingsurplus van 1,4% tot 1,9% van die BBP kan verbeter.
“Dit sal help om staatskuld op ’n meer volhoubare pad te sit,” sê Els.
Sterker belastinginvorderings word nie net deur hoër edelmetaalpryse aangehelp nie. Persoonlike inkomstebelasting en belasting op toegevoegde waarde (BTW) vaar ook beter as wat verwag is.
Els waarsku egter dat die belastingmeevaller nie noodwendig volhoubaar is nie.
“Die tesourie sal waarskynlik steeds versigtig wees oor hoeveel van die huidige verbetering hy in sy vooruitskattings vir toekomstige jare verreken. Dit is te verstane, gegewe die onsekere ekonomiese vooruitsigte en die druk op die regering om meer te bestee.”
Verbruikers sal ook fyn dophou of Godongwana verdere brandstofprysverligting aankondig. Volgens die BER kan ’n voorgestelde R10 miljard uit die egalisasiefonds help om brandstofprysstygings oor die feestyd te beperk, mits die nodige goedkeurings verkry word.
Die BER verwag intussen dat die tesourie Februarie se groeivooruitsig van 1,6% vir 2026 en sy inflasievoorspelling van 3,4% sal hersien.
“Die mediumtermynvooruitsigte is egter minder gerusstellend,” waarsku Lisette IJssel de Schepper, die BER se hoofekonoom.
“Die hupstoot wat hoë kommoditeitspryse vroeër gebied het, het ietwat afgeneem, ekonomiese groei bly swak, en volgehoue inflasiedruk en toenemende eise vir staatsbesteding hou verdere risiko’s in.”
Nedbank stem saam dat die staatsfinansies ondanks swakker ekonomiese groei sal verbeter, maar is minder optimisties oor belastinginkomste.
Anders as PSG se verwagte belastingmeevaller van minstens R50 miljard, voorspel Nedbank dat bruto belastinginkomste vanjaar sowat R3,6 miljard onder die Februarie-begroting se raming sal wees.
Nedbank verwag ook ’n kleiner verbetering in die begrotingstekort, van 4% tot 3,9% van die BBP. Die bank voorspel ekonomiese groei van net 1,1% vanjaar en meen staatskuld sal eers teen 2029/30 tot sowat 75% van die BBP daal.