NOORD-KAAP – In haar nederige huis op die rooi sand van die Groen Kalahari sit Katrina Esau (92) stil en luister aandagtig terwyl haar twee agterkleinkinders frases in die antieke N|uu-taal van Suid-Afrika se inheemse San-volk oefen.
Terwyl die kinders entoesiasties die unieke klanke en klikgeluide uitspreek, gryp Esau – beter bekend as “Ouma” – soms in om hul uitspraak reg te stel. Sy is die laaste bekende eerstetaalspreker van N|uu, ’n taal wat navorsers glo tot 25 000 jaar oud is.
Besoekers aan haar huis naby die oewer van die Oranjerivier in die Noord-Kaap dra soms ook trots ’n paar woorde in N|uu by – as hulde aan die matriarg se pogings om die bedreigde taal lewend te hou.
“Ons het swaar grootgeword”
Esau is in 1933 op ’n plaas naby Olifantshoek in die suidelike Kalahariwoestyn gebore, sowat 150 km van die grens met Botswana.
“Ons het swaar grootgeword. My ma het op die plaas in die kombuis gewerk, wasgoed gewas, gestryk en vloere geskrop,” vertel sy.
“N|uu was ons huistaal. As kinders het ons nooit Afrikaans gepraat nie – net N|uu.”
Maar sodra die plaaseienaar hulle gehoor het, het hy hulle verjaag: “Julle praat ’n lelike taal – gaan huis toe!”
Haar pa het hulle gewaarsku om nie N|uu in die teenwoordigheid van die werkgewer te praat nie, uit vrees dat hulle “ons sou doodmaak,” sê sy. Met tyd het sy en haar broers en susters heeltemal oorgeskakel na Afrikaans – en N|uu is agtergelaat.
’n Seer wat bly
N|uu is deel van die Tuu-taalfamilie, wat oorspronklik in Suid-Afrika en Botswana gepraat is. Die meeste dialekte het egter reeds uitgesterf, sê Bradley van Sitters van die Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad (PanSALB).
Hy beskryf die verlies as deel van ’n “stelselmatige en doelbewuste onderdrukking” van die San- en Khoekhoe-volk, wat histories tot diensbaarheid gedwing is.
“Die tale van hierdie inheemse mense is verbied. Hulle is gedwing om binne ’n ekonomiese stelsel te funksioneer wat deur koloniale tale oorheers is,” verduidelik hy.
Vir Esau was dit “’n seer” om haar moedertaal nie te kon praat nie.
“Daar is steeds woorde in N|uu waarvoor ek geen Afrikaanse ekwivalent kan kry nie,” sê sy.
“Dit was bitter – en is steeds bitter – dat ek die enigste een is wat die taal kan praat,” sê sy sag.
Kinderboeke en klikgeluide
Vasbeslote om N|uu te laat herleef, het Esau saam met haar kleindogter, Claudia Snyman, ’n taalskool gestig waarin kinders die taal met behulp van spesiale skrifkarakters aanleer wat die klikklanke aandui.
In 2021 het hulle die eerste N|uu-kinderboek gepubliseer: !Qhoi n|a Tijho (Skilpad en volstruis). Hulle het ook gehelp om die eerste N|uu-woordeboek saam te stel en werk aan ’n taaltoepassing (’n app).
“Dit was moeilik om die taal te leer, maar ek het volgehou,” sê Snyman (33).
“Toe ek dit die eerste keer hoor, het ek geweet ek wil dit verder vat. Ons probeer alles om die taal te red.”
’n Lewende menslike skat
Hoewel Esau nooit skoolgegaan het nie, is sy in 2023 deur die Universiteit van Kaapstad (UK) met ’n eredoktorsgraad in letterkunde bekroon vir haar werk om N|uu te bewaar.
Sy is ook deur die Suid-Afrikaanse regering as ’n “lewende menslike skat” vereer en neem gereeld deel aan kultuurvieringe – maar finansiële ondersteuning bly ’n uitdaging.
“Om hierdie werk te doen, het ons hulp nodig. Die regering moet toelae beskikbaar stel vir mense wat bereid is om tale soos N|uu lewendig te hou,” sê sy.
Haar seun, Prins Charles Tities, is trots op sy ma.
“Ek is bly dat sy met al haar krag en energie probeer om hierdie taal vorentoe te neem,” sê hy.
“Maar dit breek my hart om te dink: As sy eendag nie meer hier is nie, wat gaan dan van die taal word?”
