Vandag vier ons die 80ste verjaardag van een van Suid-Afrika se mees geliefde teaterikone, die satirikus Pieter-Dirk Uys.
Pieter-Dirk, gebore in Kaapstad op 28 September 1945, het nou 80 jaar oud geword en bly steeds ’n inspirasie. Sy onvergeetlike alter ego Evita Bezuidenhout (wat vanjaar op haar beurt 90 word) is volksbesit en simboliseer die krag van satire om maatskaplkie verandering teweeg te bring.
Uys het sy teateropleiding aan die Universiteit van Kaapstad (UK) ontvang, waar hy in produksies soos Little Malcolm and His Struggle Against the Eunuchs, The Fantasticks, en Once Upon a Mattress opgetree het. In die sewentigerjare het hy aan die London Film School studeer en begin om in “drag” op te tree – ’n kenmerk wat later die hoeksteen van sy satiriese werk sou word.
Sy vroeë loopbaan was nou verbind met die vernuwende Space Theatre in Kaapstad; later Market Theatre in Johannesburg in die sewentiger- en tagtigerjare. Hierdie teaters was bekend vir hul teenstand teen apartheid-sensuur en die bevordering van multi-rassige gehore en progressiewe teater.
Verskeie van sy ernstige toneelstukke is in Space Theatre opgevoer, insluitend die befaamde Paradise is Closing Down (1979), wat internasionale aandag getrek het toe dit in Londen en op die Edinburgh Festival opgevoer is.
In 1981 het Uys ’n dramatiese wending gemaak na eenman-satiriese revues by Market Theatre. Adapt or Dye het 280 uitverkoopte vertonings opgelewer, gevolg deur Farce about Uys: A Legal Assembly in Two Riotous Acts, wat ook vinnig uitverkoop het.
Hierdie voorstellings het skerp satire gebruik om die politiek en samelewing van die apartheidsera te kritiseer, dikwels deur sy alter ego Evita Bezuidenhout – ’n satiriese Afrikaner-karakter wat in 1981 haar eerste openbare verskyning gemaak het.
LEES OOK: Pieter-Dirk se mylpaal word in September gevier
’n Ryke katalogus van werk
In sy loopbaan van vyf dekades het Uys ongeveer 20 toneelstukke en meer as 30 revues en eenman-vertonings geskryf en opgevoer, waarvan baie internasionaal in Europa, die VK, die VSA en Kanada, asook in Suid-Afrika, opgevoer is:
Ernstige Dramas: • Paradise is Closing Down • Panorama
• God’s Forgotten • Faces in the Wall • Just Like Home • Beyond All Reason
Satiriese Eenman-vertonings: • Adapt or Dye • One Man One Volt • You ANC Nothing Yet • Truth Omissions • Live from Boerassic Park • Dekaff**nated • Foreign Aids (wat ’n Obie Award in New York in 2004 gewen het) • Evita for President
Uys is ook ’n produktiewe skrywer, met talle boeke wat uit sy pen gevloei het: • A Part Hate A Part Love (Evita Bezuidenhout se biografie) • No One’s Died Laughing • Evita Fungalore • Verskeie gepubliseerde toneelstukke en versamelings
Hy het meer as 30 films en video’s geskep, dikwels met sy karakters, veral Evita Bezuidenhout, wat dien as ’n satiriese ambassadeur na die fiktiewe Bantoestan van Bapetikosweti.
Evita Bezuidenhout: ’n Kulturele Ikoon
Evita Bezuidenhout, Uys se mees beroemde alter ego, word voorgestel as ’n Afrikaner-sosialiet en “Ambassadeur sonder Portefeulje” wat humoristies met Suid-Afrikaanse politieke en kulturele kwessies omgaan. Deur Evita het Uys openbare figure, van Nelson Mandela tot apartheid-ministers, bespot en humor gebruik om maatskaplike en politieke norme uit te daag.
Uys se werk is diep verweef met Suid-Afrika se politieke geskiedenis, veral die apartheid-era en die oorgang na demokrasie. Hy het teater en satire as vorms van kreatiewe aktivisme gebruik, ook om menseregte, gay regte en maatskaplike geregtigheid aangespreek. Sy benadering kombineer nabootsing, teater en meedoënlose satire om die verhouding tussen individue en die staat te ondersoek.
Internasionale erkenning
Sy werk het wêreldwyd aandag getrek, met opvoerings in talle lande. Die vertoning Evita for President het sy Europese première in Londen se Tricycle Theatre gehad, en sy werk is op verskeie internasionale feeste opgevoer.
“Humor gaan nie net oor grappe nie. Dit gaan daaroor om vrees reguit in die gesig te staar en daaroor te lag sodat dit minder intimiderend raak,” – hierdie filosofie het mense wêreldwyd geïnspireer.
Uys se bydrae tot Suid-Afrikaanse kultuur is wyd erken deur talle eerbewyse: • TMSA Naledi- Lewenslange Prestasie-eerbewys • Berlinale Spesiale Teddy-eerbewys • Hertzogprys vir drama • Obie Award (New York, 2004) • Eredoktorsgrade aan Universiteit Stellenbosch, die Universiteit van Kaapstad en die Universiteit van die Wes-Kaap
‘n Ware nasionale skat
Vandag huldig ons meer as net ’n 80ste verjaardag – ons vier ’n kunstenaar wat Suid-Afrika se kulturele landskap onuitwisbaar gevorm het. Uys se vermoë om deur humor maatskaplike verandering teweeg te bring; sy moed om magshebbers uit te daag; en sy onwrikbare toewyding aan vryheid van uitdrukking maak hom ’n ware nasionale skat.
Oor vyf dekades het hy bewys dat kuns en humor magtige instrumente vir maatskaplike verandering kan wees. Van sy ernstige vroeë werk by Space Theatre tot sy meesterstukke van satire met Evita Bezuidenhout, het Uys konsekwent die grense van politieke kommentaar verskuif en ’n nuwe standaard vir aktivis-teater in Suid-Afrika gestel.
Baie geluk, Pieter-Dirk Uys, met jou 80ste verjaardag!
Dankie dat jy ons geleer het dat lag inderdaad die beste medisyne kan wees – selfs in die donkerste tye.
You must be logged in to post a comment.