’n Onlangse meestersgraadstudie deur Lawren Hayley Smith van die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) werp nuwe lig op die tot dusver onder-gedokumenteerde linguistiese sisteem van Paarl-Kaaps – ’n omgangstaalvariant van Kaaps wat hoofsaaklik deur bruin gemeenskappe in die Wes-Kaap gepraat word.
Smith se navorsing, getiteld Extraposition and Optionality: An Investigation of Information Packaging in Paarl-Kaaps, ondersoek die sintaktiese verskynsel van ekskraposie, oftewel die verskuiwing van sekere sinsdele na die einde van ’n sin, en die rol wat dit speel in die vorming van sosiale identiteit.
Paarl-Kaaps, wat spruit uit Kaaps-Hollands, beskik oor unieke grammatikale eienskappe en het onafhanklik binne gemarginaliseerde gemeenskappe ontwikkel – duidelik onderskeibaar van gestandaardiseerde variëteite wat dikwels in die formele onderwys en media bevorder word.
Smith se studie ondersoek hoe ekskraposie, ’n algemene eienskap van Wes-Germaanse tale, in Paarl-Kaaps funksioneer. Dit bied insig in die grammatikale buigsaamheid van die taal en die sosio-linguistiese funksies daarvan.
Professor Quentin Williams, Direkteur van die Sentrum vir Veeltaligheid en Diversiteitsnavorsing (CMDR) en professor in Linguistiek by UWK, benadruk dat Kaaps – of Afrikaaps – steeds ’n histories gemarginaliseerde taal is. “Kaaps is gevorm en gestigmatiseer deur kolonialisme en apartheid, asook deur die linguistiese diskoers wat in dié eras ontwikkel is,” meen Williams.
Volgens Williams het koloniale en apartheids-linguïste ’n groot rol gespeel in die stigmatisering van Afrikaaps, deur die kennis wat hulle vir die staat en kolonie daaroor opgeteken het. “Vandag daag hedendaagse linguïste ons uit om nuwe vorms van kennis te skep – nie net oor wie die sprekers is nie, maar ook oor hul veeltaligheid en taalpraktyke.”
Hy wys verder daarop dat Afrikaaps-sprekers taal op baie kreatiewe en intelligente wyse aanwend, en so betekenis aan hul identiteit gee. Die groep sprekers is allesbehalwe homogeen.
Smith se studie toon dat ekskraposie in Paarl-Kaaps nie willekeurig voorkom nie, maar deur grammatikale, pragmatiese en sosiale faktore beïnvloed word. Belangrike bevindings sluit in dat ekskraposie dikwels bywoordelike bepalings, veral voorsetseluitdrukkings (“in die verkeerde straat”), insluit. Anders as in ander Wes-Germaanse tale, vertoon direkte voorwerpe soms ook verskuiwing, alhoewel minder dikwels.
Ekskraposie dien dikwels om nuwe of gefokusde inligting te beklemtoon, volgens die beginsels van “end-weight” en “end-focus”, met swaarder of belangriker sinsdele wat aan die einde van die sin voorkom vir duidelikheid. Daarbenewens wys die navorsing dat sprekers hul gebruik van ekskraposie aanpas na gelang van hul geselskap, wat dui op ’n performatiewe aspek van grammatikale keuses. Jonger sprekers blyk ook innoverender te wees met hul grammatika as ouer sprekers.
Smith het 760 sinne uit mondelinge gesprekke tussen vier Paarl-Kaaps-sprekers (ouderdomsgroepe 18–25 en 60+, en agtergronde – Afrikaans-dominant teenoor tweetalig) geanaliseer. Uit die korpus het 13.03% van die sinne ekskraposie getoon – met hoër voorval in bysinne (14.59%) as in hoofsinne (12.52%). Ouer, Afrikaans-eentalige sprekers toon ander patrone as die jonger, tweetalige sprekers.
Smith beklemtoon dat die steekproef beperk is, en breër vergelykende studies van ander Kaaps-variëteite is wenslik. Toekomstige navorsing behoort ook te kyk na interaksie tussen ekskraposie en ander grammatikale verskynsels soos ontkenning of werkwoord-partikel-konstruksies.
Volgens prof. Williams is Smith se verhandeling uiters waardevol, omdat dit ’n betekenisvolle bydrae lewer tot die groei van linguistiese navorsing oor Kaaps. “Kaaps is geensins beperk tot die Kaapse Vlakte nie. Dit word deur sprekers in Paarl, Swartland, Boland, Ceres en selfs tot in Namibië, Pretoria en Johannesburg gebruik.”
Williams sluit af: “Ernstige studie van Kaaps as linguistiese sisteem sal beteken dat ons as akademici beter verstaan hoe sprekers betekenis, woorde, klanke en gedagtes organiseer.”
