{"id":5374,"date":"2023-10-09T10:05:00","date_gmt":"2023-10-09T08:05:00","guid":{"rendered":"http:\/\/rooirose.dvlp.site\/borskanker-5-dinge-wat-jy-moet-weet\/"},"modified":"2023-10-09T10:13:42","modified_gmt":"2023-10-09T08:13:42","slug":"borskanker-5-dinge-wat-jy-moet-weet","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/novanews.co.za\/rooirose\/borskanker-5-dinge-wat-jy-moet-weet\/","title":{"rendered":"Borskanker: 5 dinge wat jy m\u00f3\u00e9t weet"},"content":{"rendered":"

 <\/p>\n

 <\/p>\n

1 Begin by jou gene<\/span><\/strong><\/p>\n

Jou risiko op kanker word deur jou leefstyl, omgewing en genepoel bepaal. Daarom is dit goed dat die naverwante van iemand met bors- of ovariale kanker soos \u2019n ma, suster, niggie of tannie hul risiko met genetiese toetsing en berading uitpluis, s\u00ea genetikus dr. Maritha Kotz\u00e9.<\/p>\n

\u201cOns koppel twee groepe gene aan borskanker. Die eerste is die ho\u00ebpenetrasiegene, en families daarmee se risiko op kanker is ongeveer 80 persent. Hierdie gene is seldsaam.<\/p>\n

\u201cBaie, baie meer mense dra die laepenetrasiegene, wat deur leefstyl en omgewing \u2018aan\u00adge\u00adskakel\u2019 kan word. Genetiese toetsing wys watter risiko\u2019s in jou gene skuil. Jou vermo\u00eb om foliensuur op te neem, van skadelike stowwe ontslae te raak en om oksidante en estrogeen te hanteer, dui aan hoe goed jou liggaam die moontlike ontwikkeling van kanker kan te\u00ebstaan.<\/p>\n

\u201cDi\u00e9 inligting, tesame met jou leefstyl en dieet, dui op jou persoonlike kankerrisiko – waarvolgens jy dan jou leefwyse aanpas. As jy binne familieverband negatief toets, kan dit beteken dat jou risiko dieselfde as vir die algemene bevolking is.\u201d<\/p>\n

Genetiese toetsing het nog \u2019n pluspunt: dit kan aandui hoe goed jy op sekere kankermiddels sal reageer.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

2 Skep \u2019n kankervrye leefstyl<\/strong><\/span><\/p>\n

Jou leefstyl maak \u2019n ongelooflike verskil aan jou vermo\u00eb om kanker vry te spring of te han\u00adteer, s\u00ea Magda Pieters, \u2019n dieetkundige wat in leefstyladvies vir kankerlyers spesialiseer.<\/p>\n

\u201cDi\u00e9 veld groei ontsettend vinnig en daar\u00adom moet jy bybly. As nuus oor iets begin verskyn, is dit gewoonlik minstens deels waar en kan jy dit maar deel van jou kankervrye leefstyl maak.<\/p>\n

\u201cDis sorgwekkend hoe baie mense be\u00adves\u00ad\u00adtigde feite ignoreer soos dat betakaroteen\u00adaan\u00advullers rokers se risiko op longkanker verhoog, of dat aartappelskyfies \u2019n groot hoe\u00adveel\u00adheid van die sterk kankerwekker, akriel\u00ad\u00adamied, bevat en dat kleefplastiek waar\u00adskynlik nadelige stow\u00adwe vrystel in die kos wat daar\u00addeur bedek word.<\/p>\n

\u201cDis net so belangrik vir vroue met \u2019n ho\u00eb risiko as vir di\u00e9 wat reeds borskanker het om hul dieet reg te kry. Begin by die vette en eet die r\u00e9gte soorte: botter eerder as margarien en poli- en mono-onversadigde vette, soos in koud\u00adgeparste olyf-, sonneblom- en canola-olie, en in neute en vis.<\/p>\n

\u201cDierevette is ongesond. Sny vet van vleis af voor jy dit gaarmaak. Daar\u2019s ook onge\u00adson\u00adde vette in gebak, sjokolade, aartappelskyfies, koffieverromers, pasteideeg, volroommelk, room (kits en eg) en kaas. Vette moet minder as 30 persent van jou kilojoules verskaf, en moenie kos in olie of margarien gaarmaak nie. Posjeer, kook, mikrogolf of rooster dit in die oond.<\/p>\n

\u201cVoed jou gestel met minstens ses porsies groente per dag soos uie, knoffel, tama\u00adties, wortels, pampoen, kool en spinasie as\u00adook sitrusvrugte wat propvol kankerweer\u00adders soos betakaroteen, likopene en kragtige anti\u00adoksidante is.<\/p>\n

\u201cEk glo aan multivoedingaanvullers. Moe\u00adnie oordoseer nie: te veel is net so nadelig soos te min. Watter een is die beste? My raad is: kry drie soorte en drink elke dag \u2019n ander een. Afwisseling verseker jy kry al die nodige.<\/p>\n

\u201cTen laaste: rook, stres en spanning is ta\u00adboe. Kry oefening wat jy geniet.\u201d<\/p>\n

 <\/p>\n

3 Werk jul trauma deur<\/span><\/strong><\/p>\n

Die diagnose van borskanker het \u2019n domino-effek: jou lewe wat ineenstort, laat almal na aan jou s\u2019n ook omtuimel, s\u00ea Alitha Watkins, be\u00adrader in \u2019n onkologiepraktyk. Veral vroulike bloedverwante soos jou dogters en susters is weens hul eie vrese getraumatiseer.<\/p>\n

\u201cHeel aan die begin breek intense emosie in gesinne en families los – van angs tot hartseer, ontkenning, depressie, woede, verwyte, be\u00adskuldigings, skuldgevoelens, onttrekking, ve\u00ad\u00ad\u00adbittering, oorkompensasie en martelaar\u00adskap. En omdat reeds wankelrige verhou\u00addings die ekstra druk selde kan hanteer, sneuwel dit dikwels \u2026 en vererger die trauma.<\/p>\n

\u201cJulle sal mekaar beter verstaan en on\u00adder\u00ad\u00adsteun as julle jul rou emosies identifiseer, aanvaar en in perspektief kry, ook in die bre\u00ebr familie. Maak veral seker die naby familie kom die mas op. Kinders en baie volwassenes het nie die nodige insig nie en kan professionele hulp nodig kry.<\/p>\n

\u201cVerder help dit om so normaal moontlik met jul bedrywighede voort te gaan. Hou jouself so betrokke as waarvoor jy energie het.<\/p>\n

\u201cKry ekstra hulp met verpleging, die huis, ver\u00advoer, kos maak, of enige situasie waar dinge haak. Dit gaan jou stres verlig. En betrek gerus die gesin, familie en vriende. Die wete dat hulle \u2019n verskil maak, gee hulle \u2019n mate van beheer oor die situasie en verminder hul trauma.<\/p>\n

\u201cSkakel in by ondersteuningsgroepe of bou jou eie netwerk.
\n\u201cTroetel jouself. Massering, mooi musiek of \u2019n spesiale parfuum is terapie vir liggaam en gees. So ook gebed, meditasie en inspi\u00adrerende leesstof.<\/p>\n

\u201cWerk aan wonderlike oomblikke saam met jou gesin. Dit dra \u2019n mens deur trauma, herstel kinders se gevoel van sekuriteit en laat almal met gelukkige herinnerings. Pak daardie dinge aan waarvoor jy tot nou toe nie tyd of geld gehad het nie.<\/p>\n

\u201cEn laastens: optimisme verlig stres. Dit \u00eds moeilik om deur alles heen positief te bly, maar jy moet. Beklemtoon die positiewe kant van ge\u00adbeu\u00adre. Dit kan help om klein doelwitte te stel en klein suksesse te vier. En onthou, heling gaan oor \u2019n liefdevolle lewe eerder as oor \u2019n volmaakte liggaam.\u201d<\/p>\n

 <\/p>\n

4 Jou lys verbode middels<\/strong><\/span><\/p>\n

Tussen 30-50 persent borskanker word deur es\u00adtro\u00adgeen gestimuleer. Dr. Anne Gudgeon, \u2019n bors\u00adkankerspesialis, s\u00ea \u2019n vrou kan gewasse h\u00ea wat tegelykertyd estrogeen-sensitief en niesensitief is nie.<\/p>\n

\u201cDit \u00eds moontlik om sensitiewe weefsel mis te kyk, en daarom raai ek vroue met bors\u00adkanker af van enige medikasie wat estrogeen bevat of estrogeen kan laat vorm. En al is daar nog min navorsing daaroor, beskou ek dit as onveilig ook vir vroue met \u2019n verhoogde risiko. Dit maak die Pil en hormoonterapie vir die meno\u00adpouse ver\u00adbo\u00adde middels.<\/p>\n

\u201cHierdie vrugbare vroue moet maar liefs voor\u00adbehoeding soos die kondoom gebruik, en ligte menopousale simptome soos hittegloede, vaginale droogheid en oormatige sweet kan met \u2019n hele paar alternatiewe beheer word, soos migrainemedikasie, vaginale smeerjellies en so aan.\u201d<\/p>\n

 <\/p>\n

5 Hou dit dop<\/strong><\/span><\/p>\n

Vroue moet n\u00e1 borskanker driemaandeliks en later sesmaandeliks of jaarliks as opvolg \u2019n mam\u00admogram, beenflikkergram en\/of buiksonar ondergaan.<\/p>\n

Prof. Justus Apffelstaedt, s\u00ea \u2019n mammogram is die enigste tegniek wat saam met \u2019n deeglike fisieke ondersoek werklik betroubaar vroe\u00eb te\u00adkens van kanker opspoor, mits dit deur \u2019n mam\u00admogramspesialis gedoen word.<\/p>\n

\u201cTog is ek nie teen die volle spektrum van toetse gekant nie. Dit kos die pasi\u00ebnt meer, maar koop gemoedsrus … en d\u00edt is baie kosbaar.\u201d<\/p>\n

En as jy naverwant is aan iemand met bors\u00adkanker?<\/p>\n

\u201cDan moet jy risikohanteringstrategie\u00eb oorweeg. Vir baie vroue is intensiewe waarneming (\u2019n sesmaandelikse ginekologiese en borstas\u00adondersoek en jaarlikse mammogram) genoeg, maar soms, of in \u2019n later stadium in die lewe, kan dit raadsaam wees om die eierstokke te ver\u00adwyder en die kolierweefsel uit die borste weg te neem.<\/p>\n

\u201cMaar gesels met \u2019n borskankerspesialis. Dis ingewikkelde keuses terwyl die operasies spesiale tegnieke verg.\u201d<\/p>\n

 <\/p>\n

\u2018Ek het werklik oor my bors getreur\u2019<\/strong><\/span><\/p>\n

Elna Rab\u00e9 (47) van Durbanville dra \u2019n aura van vroulike grasie, en niks omtrent haar laat jou raai dat borskanker haar sedert Oktober verlede jaar in die o\u00eb kyk nie. Sy vertel:<\/p>\n

\u201cDit was maar net \u2019n klein knoppie – hard, effe seer en vreemd. Ek was nie bekommerd nie, maar Borskankermaand se pienk strikkies het my tog by \u2019n radioloog laat inhardloop. Om \u2019n lang storie kort te maak: dit w\u00e1s kwaadaardig.
\n\u201cHoe het ek daardeur gekom? Ek dink dit het gehelp dat ek myself tyd beloof het om kalm te raak voor ek die nuus begin deel het. Glo my, jy is in doodsangs. Daar\u2019s g\u00e9\u00e9n manier om borskanker \u2018sag\u2019 te praat nie. N\u00e1 drie dae was ek rustig en kon ek die nodige doen.<\/p>\n

\u201cEk het geweet ek m\u00f3\u00e9t werklik oor my bors treur en dit laat gaan, en die aand voor die operasie het ek badtyd spesiaal gemaak om \u2019n laaste keer te kyk en onthou.<\/p>\n

\u201cEk wou elk van my kinders afsonderlik vertel, en ons het gaan koffie drink. Elkeen het op sy eie, tipiese manier gereageer. My oudste dramadogter se reaksie was \u2019n eerlike: \u2018Agge nee, Ma, gross! Hoe gaan jy sonder \u2019n bors lyk?\u2019 My een seun het gevra ek moet heeltyd eerlik met hom bly, al gaan dit sleg, en my ander seun was stil, maar sterk. Later het ek vir elkeen \u2019n brief geskryf om vir hulle te s\u00ea wie hulle vir my is. As gesin, dink ek, het ons goed daardeur gekom.<\/p>\n

\u201cDan was daar my ondersteuningsnetwerk \u2026 my vriendinne. Die doener het rogbrood en wortelsap aangedra; die bemoediger het ges\u00ea my badtye gaan lofprysingstye aan God word omdat my letsels my aan \u2019n wonderwerk sal herinner; en nog twee het week na week saam vir sellulietbehandeling gegaan. Dit klink laf, maar daardie sessies was terapie vir mind, body and soul.<\/p>\n

\u201cVir my is kennis mag. Ek het oor alles nagelees, en swaar gesteun op kundiges soos my spesialis en my \u2018engele\u2019, soos ek die bestralingsterapeute noem. Hul raad was dat ek nie die kanker moet troetel nie, maar moet aanbeweeg na dinge wat my goed laat voel. My spesialis het \u2019n antidepressant vir so drie maande aanbeveel om my tydens die bestraling psigies sterk te hou.<\/p>\n

\u201cVoel ek vandag mooi? Ek voel steeds vrou, al is ek van my vroulikheid beroof. Gelukkig kon \u2019n deel van my bors gered word – een van my groot dankbaarhede. Ek giggel soms oor my een jongmeisieborsie en my ander ouvrouhangbors. Ek kan \u2019n tepel laat tatoe\u00eber, maar ek wil nie eintlik nie omdat ek \u2018my\u2019 wonderwerk wil onthou.<\/p>\n

\u201cEk en my man is na aan mekaar, al is ek steeds skamerig. \u2019n Mens voel definitief \u2018kouer\u2019 en liefkosing is nie so genotvol as tevore nie. Maar hy is geweldig besorg oor my en dit is goed tussen ons.<\/p>\n

\u201cOor die toekoms is ek rustig. Ek is nie meer bang vir sterf nie. Tog is my opvolgondersoeke gerusstellend. Verder eet ek gesond en stap gereeld.<\/p>\n

\u201cWat het verander? My waardering vir die basiese. Ek w\u00e9\u00e9t hoe gese\u00ebnd ek sal wees om my kinders groot te sien en saam met my man oud te word. Alles is vir my meer gevul met \u2019n diepe dankbaarheid op my tweede kans.\u201d<\/p>\n

 <\/p>\n

Kry mooi fyngoedjies – dit beteken soveel vir jou gemoed.<\/p>\n